Phong thuỷ là tên gọi chung khi cổ nhân lựa chọn vùng đất xây dựng nhà ở tiến hành phán đoán tổng hợp các điều kiện như các nhân tố khí hậu, địa chất, địa hình, môi trường, cảnh quan và các điều cấm kỵ trong khi xây dựng. Học thuyết này bắt nguồn từ thời đại hoàng đế cho đến triều đại Thương, trong văn giáp cốt đã có rất nhiều từ ngữ liên quan đến kiến trúc như xây dựng đền miếu, cung thất… đều là những ghi chép của cổ nhân về việc lựa chọn nơi xây dựng nhà ở.

Học thuyết phong thuỷ nguyên thuỷ coi âm trạch và dương trạch là một thể thống nhất. Đến thời kỳ Xuân Thu Chiến Quốc, thiên văn học và địa lý học cổ đại đã có sự tiến bộ vượt bậc, học thuật tư tưởng đặc biệt sôi nổi, một số tác phẩm nổi tiếng liên tục xuất hiện như “Khảo công ký”, “Quản tử”, “Châu Lễ”… Không khí học thuật rất hào hứng, học thuyết âm dương, ngũ hành, bát quái, khí vận… bắt đầu tổng kết kinh nghiệm xây dựng thành thị và lý luận chọn đất đai, sau đó đã trở thành nền móng để phát triển lý luận phong thuỷ đời sau.

1

Kể từ đời Hán trở đi đã hình thành quan niệm học thuyết âm dương ngũ hành là nền móng, các loại học thuật như chiêm tinh, tướng thuật, tiên thuật v.v… dần dần phát triển mạnh, giúp cho lý luận phong thuỷ học ngày càng hoàn thiện hơn. Trong quá trình phát triển về sau, một số tác phẩm phong thuỷ học quan trọng không ngừng ra đời như “Táng kinh” của Quách Phác, “Hoàng đế trạch kinh” của Vương Trưng triều Nam Bắc, “Hám Long kinh”, “Nghi Long kinh”, “Thanh Nang kinh” của Dương Quân Tống đời Đường…, những tác phẩm này đã có ảnh hưởng rất lớn đến các thế hệ sau. Kể từ sau đời Đường, lựa chọn vùng đất làm mai táng càng được coi trọng hơn, bất kể là âm trạch, dương cư, vị trí trạch mộ, hình thái núi sông đều rất được coi trọng. Tống Nguyên đã bắt đầu tiến hành giải thích về lý luận và sơ đồ bát quái âm dương thái cực, lúc này lý luận của Tống Nguyên đã được vận dụng rộng rãi.

Triều đại Minh Thanh, sự vận dụng lý luận phong thuỷ đã đạt đến đỉnh cao, những tác phẩm phong thuỷ học nổi tiếng lúc này như “Địa lý chính tông”, “Địa lý nhân tử tu tri” của Từ Thiện Tục và Từ Thiện Thuật, “Địa lý biện chính” của Hồng Bổ Soạn, “Địa lý đại thành” của Diệp Cửu Thăng…. Lý luận về chọn nhà ở và chọn nơi mai táng trong học thuyết phong thuỷ đến thời kỳ này được chia làm hai phái khác nhau. Hai phái này là phái loan đầu và phái lý khí. Phái loan đầu thiên về lựa chọn hình thế và môi trường núi sông; Phái lý khí thiên về phương hướng vị trí, hướng ngồi và ứng dụng âm dương ngũ hành. Trong đó lại phân chia thành âm trạch và dương trạch. Lý luận của phái lý khí được xây dựng trên khái niệm “khí” của người Trung Quốc cổ đại, cổ nhân cho rằng cả vũ trụ là do “khí” sinh ra. Trước khi trời đất hình thành thì chỉ là “hư vô”. Trời đất vẫn do nguyên khí trong “hư vô” sinh ra, khí nhẹ bay lên là trời, khí nặng chìm xuống là đất. Hai loại khí nặng và nhẹ này là hai khí âm và dương. Mà cách nhìn phong thuỷ truyền thống đó chỉ là suy diễn từ nguyên lý “tụ khí” của hai khí âm dương mà ra.

Cổ nhân có câu: “Bất tri loan đầu giả, bất khả giữ ngôn lý khí; Bất tri lý khí giả, bất khả giữ ngôn loan đầu. Tinh vu loan đầu giả, tận đầu công phu lý khí tự hợp; Tinh vu lý khí giả, tận đầu công phu loan đầu tự kiến” (Người không biết loan đầu thì không thể nói về lý khí; Người không biết lý khí thì không thể nói về loan đầu. Người thông thạo loan đầu thì sẽ tự biết lý khí; Người thông thạo lý khí sẽ tự biết loan đầu).